Μοναστήρια της Πεντέλης
Τα βουνά της Αττικής
Μοναστήρια της Πεντέλης
Η Πεντέλη συγκέντρωσε από τα πρώιμα χριστιανικά χρόνια το ενδιαφέρον του μοναχισμού. Πλήθος ασκηταριών αναπτύχθηκαν σε όλη τη χριστιανική περίοδο στις πλαγιές της, πάντα κοντά σε θέσεις με νερό και συχνά κοντά σε σπήλαια. Αρκετά από τα ξωκλήσια που βρίσκουμε σήμερα στο βουνό είναι παλιά μονύδρια, ενώ μερικοί μοναστικοί πυρήνες εξελίχθηκαν στα μεγάλα σημερινά μοναστήρια.
Το καθολικό της μονής Παντοκράτορος
Τα τέσσερα παλαιότερα μοναστικά συγκροτήματα της Πεντέλης είναι η μονή Παντοκράτορος Ταώ (που έδωσε και το τοπωνύμιο της Νταού Πεντέλης), η μονή Πεντέλης στην Παλαιά Πεντέλη, η μονή Καλησίων στο ρέμα Βαλανάρη και η μονή Εφραίμ στη Νέα Μάκρη. Η μονή Αγίου Γεωργίου στο Βρανά είναι μεταβυζαντινή, ενώ του Αγίου Παντελήμονα στον Κοκκιναρά, αν και συμπίπτει με τη θέση παλιότερων ασκηταριών, είναι νεότερη.
Στην περιοχή του Διονύσου έχουν ιδρυθεί και λειτουργούν αρκετές - κυρίως νεότερες - μονές, για την ιστορική διαδρομή των οποίων ελάχιστα είναι γνωστά.
Η μονή Πεντέλης
Το νέο καθολικό της μονής Πεντέλης
H μονή Πεντέλης, ένα από τα γνωστότερα μοναστήρια της Ελλάδας, ιδρύθηκε τον 16ο αι. σε μια ομαλή και καταπράσινη έκταση της νότιας Πεντέλης, κοντά στις όχθες του ρέματος Χαλανδρίου. Στην περίοδο της ακμής της, μέσα του 17ου αι., η μονή Πεντέλης έφτασε να έχει 100 μοναχούς, που ζούσαν κοινοβιακά και επιδίδοντο σε αγροτικές εργασίες. Το 1858 οι μοναχοί έφτασαν τους 120 και χρειάστηκε να κατασκευστούν νέα κτίρια για τη στέγασή τους. Ο περιβάλλων χώρος λειτουργεί ακόμα ως αγρόκτημα, είναι πολύ περιποιημένος και αποτελεί από μόνος του αντικείμενο επίσκεψης.
Το παλαιό καθολικό της μονής Πεντέλης
Το καθολικό είναι μεγάλος εγγεγραμμένος ναός με τρούλο, αφιερωμένος στην Κοίμηση της Θεοτόκου. Χτίστηκε το 1578 και πιθανόν αγιογραφήθηκε από τον Δημήτριο Κακκαβά. Ο ναός κάηκε και ξανακτίστηκε το 1768, οπότε και έγινε η απεικόνιση του Παντοκράτορας στον τρούλο. Ο ναός απέκτησε τη σημερινή αρχιτεκτονική μορφή του μετά την τελευταία ανακαίνιση του 1953. Ο Φώτης Κόντογλου αγιογράφησε τις εικόνες του Ιερού Βήματος καθώς και αυτές του τέμπλου το 1960, ενώ εικόνες του εξωνάρθηκα έγιναν από τον Ράλλη Κοψίδη το 1972.
Σήμερα η μονή φιλοξενεί πολυμελή ανδρική κοινότητα. Εντός του περιβόλου της μονή υπάρχουν τα παρεκκλήσια του Αγίου Παύλου και του Αγίου Τιμοθέου, καθώς και ένα νέο μεγάλο καθολικό. Στην μονή Πεντέλης έχουν προσαρτηθεί συνολικά 18 μετόχια.
Η μονή Παντοκράτορος Ταώ Πεντέλης
Η μονή Παντοκράτορος Ταώ Πεντέλης είναι σημαντικό εκκλησιαστικό μνημειακό συγκρότημα, με έναν αρχικό πυρήνα της μέσης βυζαντινής περίοδου, γύρω από τον οποίο έχουν αρθρωθεί φράγκικα, τουρκικά και νεότερα αρχιτεκτονικά στοιχεία, που καθρεφτίζουν την ιστορία της μονής. Ο χώρος οριοθετείται από εξωτερικό περίβολο με πύλη και δεύτερο εσωτερικό ισχυρότερο περίβολο με μορφή τείχους και στιβαρή πύλη που προστατεύεται από μεγάλο πύργο. Στο κέντρο του τειχισμένου χώρου υψώθηκε μεγάλη τριώροφη βασιλική του 11ου αι., αφιερωμένη στην Μεταμόρφωση του Σωτήρα.
Η μονή Παντοκράτορος
Η μονή Παντοκράτορος ιδρύθηκε πιθανόν τον 10 αι. δίπλα σε πηγή και στο κέντρο ενός μεγάλου αγροτικού θύλακα. Καταστράφηκε από τους Σαρακηνούς και ανοικοδομήθηκε τον 12ο αι., ενώ κατά τη φραγκοκρατία φιλοξένησε κοινότητα καθολικών. Η μονή διαλύθηκε και καταστράφηκε εκ νέου το 1465 από τους Τούρκους. Ανοικοδομήθηκε δύο αιώνες αργότερα και συγκέντρωσε μια ολοένα μεγαλύτερη ανδρική κοινότητα και μεγάλο κτηματικό πλούτο. Την περίοδο εκείνη, η μονή τελούσε στις οκτώ Αγίες Τράπεζες που στέγαζε το καθολικό το λεγόμενο «ακοιμήτο» λειτουργικό. Η ακμή της διακόπτεται το 1680, όταν Αλγερινοί πειρατές λεηλάτησαν τη μονή και σκότωσαν 179 μοναχούς. Δεν υπάρχουν αναφορές για τους επόμενους τρεις αιώνες.
Η μονή αναβίωσε μετά τα μέσα του 20ου αι. και από το 1963 φιλοξενεί ολιγάριθμη γυναικεία κοινότητα. Το αρχικό κτηριακό συγκρότημα με το βυζαντινό καθολικό και τον πύργο διατηρείται σε άριστη κατάσταση στο κέντρο του τειχισμένου χώρου. Περιμετρικά έχουν προστεθεί μικρά ή μεγαλύτερα παρεκλήσια αφιερωμένα στον Άγιο Στυλιανό, στον Άγιο Βαρσανούφιο, στους Ταξιάρχες, στον Άγιο Ονούφριο και στον Άγιο Φανούριο, ανάμεσα στα οποία ένας τεράστιος νεότερος ναός που προσβάλει την αισθητική και την αρχιτεκτονική του χώρου.
Η μονή Αγίου Νικολάου Καλησίων
Το μονύδριο του Αγίου Νικολάου ιδρύθηκε τον 16ο αι., ως οικογενειακή μονή αθηναϊκής οικογενείας, σε θέση όπου προϋπήρχαν αρχαία και μεσαιωνικά κατάλοιπα, όπως μαρτυρούν τα αρχαία και βυζαντινά μαρμάρινα αρχιτεκτονικά μέλη σε δεύτερη χρήση που αναγνωρίζονται στην τοιχοποιϊα. Ενδείξεις για παλαιότερη, βυζαντινή, φάση του ναού μπορούν να εντοπιστούν σε παπικό έγγραφο του 1218, όπου αναφέρεται ο ναός S. Nicolai de Kalliscia de Montepentelli.
Η μονή Καλησίων
Το τοπωνύμιο "Καλήσια" παραπέμπει στο προσωνύμιο των τελετών που γινόντουσαν στη μνήμη της ιέρειας του Δία Εκάλης, τα Εκαλήσια. Σήμερα τίποτα δεν είναι ορατό από το αρχαίο ιερό.
Ευρισκόμενο στην τομή των ζωνών επιρροής των δύο μεγάλων μονών της Πεντέλης, της μονής Πεντέλης και της μονής Παντοκράτορος, ο Άγιος Νικόλαος Καλησίων προσαρτήθηκε στη δεύτερη. Μετά το 1586, η μονή πέφτει στην αφάνεια ως ένα από τα μετόχια της μονής Παντοκράτορος και μετά την καταστροφή της μονής (1680) προσαρτήθηκε από την μονή Πεντέλης. Έκτοτε, κατοικήθηκε και δέχτηκε επισκευές κατά διαστήματα, με πιό πρόσφατες ανακαινίσεις αυτήν του 1923, που χρηματοδοτήθηκε από ιδιώτη, και αυτήν των τελευταίων ετών από το Υπ. Πολιτισμού.
Η μονή Αγίου Εφραίμ
H σημερινή μονή Αγίου Εφραίμ αποτελεί διάδοχο της παλαιότατης μονής του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, που ιδρύθηκε στην βάση του κατά τον 10ο αιώνα. Η παλιά αυτή μονή ήταν ανδρική και η παρουσία της εντοπίζεται έως και πολύ αργότερα, τον 16ο και 17ο αι., ως αφιερωμένη στο Γενέσιο της Θεοτόκου. Το παλαιό καθολικό, μεγάλη τρουλαία βασιλική, αφιερωμένη στον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου, έχει ανακαινιστεί και εσωτερικά είναι κατάγραφο με τοιχογραφίες.
Η μονή Εφραίμ
Η μονή εγκαταλείφθηκε και ερειπώθηκε. Το 1950, κατά τη διάρκεια εργασιών, υπό την καθοδήγηση μοναχής που καταγόταν από την περιοχή, εντοπίστηκαν λείψανα που αποδόθηκαν στον Άγιο Εφραίμ, άγνωστο στην εκκλησία τοπικό κληρικό, που θεωρείται ότι έζησε τον 15ο αιώνα. Η εύρεση του λειψάνου, μαζί με την ανασύσταση του Αγίου Εφραίμ ως ιστορικού προσώπου και τη σύνδεση του με μαρτυρικό θάνατο επί Τουρκοκρατίας, δημιούργησαν τις συνθήκες, ταυτόδρονα με την κοινωνική και οικονομική ανέλιξη της Νέας Μάκρης, για την ίδρυση μιας νέας μονής στα ερείπια της παλιάς. Η μονή αφιερώθηκε στον Άγιο Εφραίμ, ενώ το λείψανό του θεωρείται από τη λαϊκή κουλτούρα ως σημαντικό προσκύνημα και εκτίθεται μέσα σε λάρνακα στο νεότερο καθολικό.
Η μονή Αγίου Παντελεήμονος
Η μονή του Αγίου Παντελεήμονος βρίσκεται στην ψηλότερη ζώνη της περιοχής Κοκκιναρά, κάτω από την κορυφή Άγιος Παντελεήμων, όπου υπάρχει ομώνυμο ξωκλήσι. Η έκταση ανήκει στη μονή Πεντέλης, που κάποτε κατείχε μεγάλο μέρος των νότιων κλιτύων του βουνού, ως τμήμα του βασικού κτήματος της μονής. Στο πάνω μέρος του κτήματος Κοκκιναρά υπήρχε ένα κάπως οργανωμένο Μετόχι, που αποτελείτο από εκκλησία αφιερωμένη στον Άγιο Παντελεήμονα, λίγα βοηθητικά κτίσματα και λίγες ποτιστικές καλλιέργειες, καθότι επί τόπου υπήρχε μικρή πηγή. Το Μετόχι χρησιμοποιείτο περιστασιακά από τους μοναχούς της μονής Πεντέλης: φαίνεται ότι η χρήση της θέσης ανάγεται στα βυζαντινά χρόνια.
Η μονή Αγίου Παντελεήμονος
(πατήστε για μεγέθυνση).
Η μονή Αγίου Παντελεήμονος
Το 1965, στο Μετόχι άρχισε η οικοδόμηση ενός νέου μοναστικού συγκροτήματος, με κύριο σκοπό την καλύτερη εξυπηρέτηση των επισκεπτών της μονής Πεντέλης, που σταδιακά είχε μετατραπεί σε αξιοθέατο θρησκευτικού τουρισμού. Έτσι, η νέα μονή εξοπλίστηκε με κατάλληλους χώρους στάθμευσης και υποδοχής. Η μονή είναι ανδρική και φιλοξενεί ολογομελή κοινότητα.
Στη μονή ανήκουν τα παρεκκλήσια του Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτου, της Μεταμόρφωσης του Σωτήρα, των Αγίων Αποστόλων, του Αγίου Νεκταρίου και του Ακαθίστου Ύμνου.
Τα ασκηταριά
Στα τέλη του 19ου αιώνα, στα απομνημονεύματά του, ο ηγούµενος της µονής Πεντέλης Κύριλλος Δέγλερης αναφέρει τα τότε οκτώ ενεργά ασκηταριά της Πεντέλης, ενώ είναι γνωστό ότι ασκητές συεπειρώθηκαν γύρω από την Αγία Τριάδα του Νερού και τους Άγιους Ασωμάτους. Συνολικά, τα ασκηταριά που αναφέρονται στην Πεντέλη είναι τα εξής δέκα:
Το καθολικό του ασκηταριού των Αγίων Σπυρίδωνα και Νικολάου, στη Σπηλιά Νταβέλη
- στην Αγίας Τριάδας «του Νερού», σε στενή σχέση με την παρακείμενη μονή Πεντέλης,
- στους Άγιους Ασωμάτους, ευμεγέθες συγκρότημα δίπλα στην πηγή Καμάρι,
- τον Άγιο Γεώργιο στον Κοκκιναρά,
- τον Άγιο Ἰωάννη των Λατόµων,
- τον Άγιο Παντελεήµονα Κοκκιναρά,
- τον δισυπόστατο Άγιο Σπυρίδωνα και Άγιο Νικόλαο στο σπήλαιο Αμώνων (Σπηλιά Νταβέλη),
- τον Άγιο Λουκά Διονύσου,
- τον Άγιο Ἰωάννη Χρυσόστοµο στό Ντράφι,
- το ασκηταριό της Φραγκοκκλησιάς στο Βαγιάτι, και
- την κοινότητα γύρω από τον Άγιο Πέτρο , στο πέρασμα Διονύσου-Νέας Μάκρης.
Κείμενο και φωτογραφίες: Τ. Αδαμακόπουλος
topoguide greece
Τα μοναστηρια της Πεντελης
Ο οδηγός είναι διαθέσιμος για συσκευές Android ως μία απο τις δεκάδες διαθέσιμες περιοχές της Ελλάδας, μέσα στη γενική εφαρμογή topoguide greece. Η Πεντέλη περιλαμβάνεται στην ομάδα της Αττικής. Αποκτήστε τον οδηγό της Πεντέλης ως in-app purchase μέσα από την εφαρμογή.
Ο οδηγός Πεντέλη topoguide είναι επίσης διαθέσιμος για συσκευές iOS (iPhone και iPad) μέσα από την γενική εφαρμογή πεζοπορικών περιοχών Topoguide Greece. Αποκτήστε τον οδηγό της Πεντέλης ως in-app purchase μέσα από την εφαρμογή.
Η εφαρμογή καθοδηγεί τον χρήστη να εντοπίσει το σημείο ενδιαφέροντος.